|
"Sam'da Kürt Mezarlari"
Suriye'de Cezîre ve Çiyayê Kurmênc
(Kürt Dagi) bölgelerinden sonra Kürtlerin en yogun olarak yasadigi yer
Sam'dir. Sam'da tahminen ...... bin kadar Kürt yasamaktadir. Zaten Sam
ulusal bir mozaik olusturmaktadir. Arap çogunlugun yani sira, Ermeni,
Yahudi, Türk ve diger azinliklarin epeyce bir toplam olusturdugu görülür.
Sam'da yasayan azinliklardan Kürt,
Ermeni ve Yahudiler; kendi olusturduklari mahallelerde yasiyorlar. Ermeni
ve Yahudilerin halk arasinda Ermeni Çarsisi,Yahudi Çarsisi olarak
bilinen kendi çarsilari bile var.
Kürtlerin dag sevdalisi oldugunu
Sam'da da görmek mümkün. Orada da dagi seçmisler.. Sam'daki Kürt mahallesi Rüknettin,
sarp bir dag yamacinda kurulmus. O kadar sarp ki, evler üst
üsteymis gibi bir görünüm veriyor. Yukaridaki evlere yaya gidildiginde, insanin
iki-üç kez soluklanmasi gerekiyor. Nitekim, Osman Sebrî'yi ziyarete
gittigimizde iki kez soluklanma geregini duyduk.
Sam'da kaldigimiz Nîsan ayi
boyunca, hemen hemen tümü de Rüknettin'de oturan bir çok yurtsever dostun
konugu olduk. Suriye'de yasayan Kürtlerdeki yaygin yurtseverlige ve siyasal
bilince, diger parçalarda rastlanilamayacagi iddiasi; bir abartma olmasa
gerek. Davetlerine yetismede zorlandigimiz bu dost insanlarin, davetlerine
gitmeyi nasil görev bildikse; bugün hayatta olmayan taninmis Kürt
yurtseverlerin mezarlarini ziyaret de bir görevdi. Taninmis yurtseverlerin
Sam'da bulunan mezarlarini tanitmayi amaçlarken; ünlü bazi Kürtlerin de
mezarlarini tanitmayi uygun gördük.
Selahaddin Eyyubi disindaki ünlü
Kürtlerin mezarlari Rüknettin Mahallesi'ndeki mezarlardadir. Selahaddin
Eyyübi ise Meshur Emevi Camisi'nin arkasinda özel bir yerde bulunmaktadir.
Turistlerin çokça ziyaret ettikleri türbede iki sanduka (1.Ftograf)
bulunmaktadir. Soldaki beyaz Mermer lahit, Alman Krali Wilhelm tarafindan
armagan edilmistir. Buna karsin Selahaddin Eyübi, sagdaki mavi kirmizi
örtülü mezarda bulunmaktadir. Kral Wilhelm'in gönderdigi mezara konulmasi
dini açidan uygun görülmediginden; nasi, tahta çerçeveli çinilerle yapilmis sandukada kalmistir. Kral Wilhelm'e de
ayip olmasin! diye, armagan mermer lahit gerçek mezarin yanina konulmustur.
Kapinin girisinde
solda (2.fotograf) Selahaddin Eyyübi nin
temsili bir resminin bulundugu çerçeveli bir levha vardir. Bu levhadaki
yazi söyledir:
Selahaddin
Eyyübi'nin huzurundasiniz.
Saygili
durun!
Önünüzdeki
ziyaret, Eyyüb Sadi'nin oglu Islâm Kahramani Büyük Sultan Selahaddin Yusuf'undur.
Allah'in
rahmeti ona olsun.
Hicri 532
de Tekriti'de (1) dogdu.
Ölümüne kadar
yirmi yil Misir ve Sam çevresine hükmeden Selahaddin
Eyyübi'nin soyu
Kürtlerin
en büyük ailesine ulasir.
Hicri 589
da vefat eden Selahaddin Eyyübi'nin
kabri a
Kalesinde bulunmaktaydi. Bir süre sonra
Emevi
Camisi'nin kuzeyindeki simdiki yerine kondu.
Eyyubi Devleti'nin kurucusu olan
Selahaddin Eyyübi, doksan yila yakin bir süre haçlilarin elinde bulunan
Kudüs'ü alisi ve Kudüs'ü geri almak üzere Ingiltere,Fransa ve Alman
krallarinin olusturdugu haçli ordusunu yendigi için dünyaca ün kazanmistir.
Sam'a gelen turistlerin çogu Selahaddin Eyyubi'nin türbesini ziyaret
etmeden geçmezler.
Naksibendi tarikatini Kürdistan'a
yayan Mevlana Halid'in türbesi, Rüknettin Mahallesi'ndeki Kürt
mezarligindadir.Ayni mezarlikta Celadet ve Rewsen Bedirxan, Qedrî Can gibi
ünlü Kürt yurtseverleri de yatmaktadir. Türbe, mezarligin ortasinda ve tepe
üzerindedir.(Fotograf:3) Kardesi ve yakinlarinin mezari da ayni türbe
içindedir. (Fotograf:4).Türbe, etrafi duvarlarla çevrili ve avlu içindeki iki
binadan olusuyor. Binanin kubbeli
olaninda Mevlana Halit ve yakinlarinin türbesi, digerinde ise, bakicisi
oturuyor. Bakicisindan izin alinarak gezilen türbe, Cuma aksamlari
aydinlatiliyor.
Mezarinin üzerinde Arapça olarak;
"Fatiha! Bu mezarin sahibi olan Sayin Sêx Xalidê Diyaedîn
önündesiniz".(Fotograf:5)
Taninmis Kürt
aydini, dil bilimcisi ve mücadele adami
Celadet Bedirxan 15.Temmuz 1951 de vefat etmistir. Rüknettin'deki
Kürt mezarliginda gömülüdür. Hayat ve mücadele arkadasi, ögretmenlikten
emekli vefakar esi Rewsen Hanim, Aralik 1992'de Sam'da vefat edince;
vasiyeti üzerine Celadet Bey'in yani basina gömülmüstür. Rewsen Hanim'in
mezari henüz yapilmamistir. Mezarinda yazili bir tas bile bulunmamaktadir.
Mezari belli belirsizdir.
Mezarlar,
briketten yapilmis basit ve igreti bir oda içindedir. Tavani yikilir
gibidir. Demir kapisinda çirkin bir görünüm olusturan ipler vardir. Celadet
Bey'in mezarinin çevresi ile Rewsen Hanim'in mezarinin üstünde bol miktarda
çakir dikeni olusmustur.
Celadet Bey'in
mezar tasina Qedrî Can tarafindan Kürtçe olarak su yazilmistir (Fotograf:6)
Mîrê Kurd
Lavê
Kurdistan
Neviyê
Bedirxan
Celadet.
Fedekar
xwedêye himet
Cendekê wî
di vir de bin ax bû
Giyanê wî
bilindî asîma bû.
Di riya
nistiman
Xwedî bê
can
Giyanê xwe
kir qurban
Ne miri ye,
zendî ye
Navê wî
ebedî ye.
Qedrî
CAN
15.Tirmeh
1951
Taninmis Kürt
sairlerinden Qedr'i Can, 1974 yilinda Sam'da vefat etmistir. Vefat ettiginde,
Milli Egitim Bakanligi Özlük Isleri Müdür Yardimciligi'ndan emekliydi.
Mezari yakin mücadele arkadasi Celadet Bey'in yakinindadir.
Qedrî Can'in mezar
tasina da, kendisi gibi uzun süre sürgün hayati yasamis hemsehrisi Ízzet Derîkî siir yazmistir.
Ízzet Derîkî, hem akrabasi ve hem de arkadasi olan Qedri Can'in mezar tasina Kürtçe su siiri
düsürmüstür:(Fotograf:7)
Qedrî Can
Cendekê di
vê gorê de
Zor nazik û
civan e.
Ji Derîkê
Çiyayê Mazî
Navê wî
Qedrî Can
e.
Hezar xwesî
li canê wî
Hozanekî
kurdan e.
Welatparêzekî
qenç bû
Ruhstên jê
girt can e.
Gorê xiste
zikê xwe
Ew ji kire
qurban e.
Ji pista me
kurda çû
Ew zanayê
ziman e.
Ízzet Derîkî
Melle Ehmedê Sûzî:
1925 deki Sêx Seîd direnisine
katilmis ve harekat sonrasi arandigi için Suriye'ye gelmis ve bir yurtsever
olarak çalismalarina orada devam etmistir. Siirtli olan Melle Ehmedê
Sûzî'nin mezari da Rüknettin'deki Kürt mezarligindadir. O'nun mezar tasina
ise Kürtçe olarak su düsülmüstür.
Cendekê di gorê de
Bi canê xwe yek bû
Bahis û zanîn miletek bû.
7O sal kar û xebat bû
Destên pak û dilekî sewat
Bi tev canê wî çû gorê
Axîn û hesrata welat.
Hezar rehmet li gorate be
Te bi bihûst timî cîhê te be.
Rüknettin mahallesi'nde baska bir
mezarliklar da var. Bunlardan biri de Omer Axa Semdînî aile mezarligidir.
Ki buradaki mezarlikta, Ekrem ve Kadri Cemilpasa'larin mezarlari bulunuyor.
Omer Axa Semdînî'yle akrabaliklarindan ötürü bu aile mezarligina
gömülmüslerdir.
Sam'da ünlü kürtlerin mezarlarindan
söz ederken, Omer Aga Semdînî'den söz etmesek olmaz. Çünkü kendisi,
Sam'daki Rüknettin Mahallesi'nin kurucusudur. Halen genisçe olan ailesi
orada oturmaktadir.
Omer Axa Semdînî hakkinda bize
Mihemed Íbrahîm Kîkî adinda ve 75 yaslarindaki bir Kürt bilgi verdi.
Mihemed Íbrahîm Kîkî, "Gözümü açtigimda Omer Axa buradaydi. Nereden
geldigini bilmiyorum. Adina bakilirsa, Semdînan'li olmasi gerek. Çok iyi
bir insandi ve büyük sayginlik görürdü. Buradaki tüm Kürt asiret reisleri
ona bagliydi. Mahalledeki tüm sorunlari çözerdi. Bir sorun oldugunda tellal
çagirtir , kadin, erkek ve çocuk tüm mahalleliyi evinin önünde toplar
taraflari dinledikten sonra kararini açiklardi.. Herkes bu karar uyardi.
Omer Axa'nin Fransizlar ve devlet yetkilileri nezdinde de itibari büyüktü.
Fransizlar kendisini Sam'daki Kürtlerin temsilcisi kabul ediyorlardi.
Kendisi hiç parlamenter olmadi ama, onun gösterdigi Kürt adaylar seçilirdi.
Cenazesinde kilometrelerce kuyruklar olusmustu..."
Ekrem ve Kadri Cemilpasa'lar, kiz
alip verme yönünden Omer Axa Semdînî'yle akraba olmuslardir. Yukarida
degindigim gibi, mezarlari bu özel aile mezarligindadir. Her ikisi de
yanyana gömülüdür. (Fotograf:9)
Kadri Cemil ve Ekrem Cemil
Pasa'larin mezarini gece ziyaret edebildik. Mezarlik görevlisini bulabilmek
epeyce zamanimizi almisti. Siyah boyalari silindigi için, mezar tasinin
üzerindeki yazilari gece okumak zordu. Ancak, dogum ve ölüm
tarihlerini alabildik. Kadri Cemil
Pasa'nin mezar tasinda Dogum: 189O, ölüm: 26.Aralik 1973 yaziliydi. Ekrem
Cemil Pasa'ninkinde ise; dogum: 22.subat 1891, ölüm: 31.Ocak 1974
yaziliydi. Her ikisinin de mezari oldukça bakimliydi.
Selahaddin Eyyubi, Mevlana Xalit ve
Omer Axa Semdînî'yi ayrik tutarsak, diger sahsiyetler, birer Kürt yurtseveri ve aydinlaridir. Hepsi de 192O
sonrasindaki ulusal kurtulus mücadelesinin sonucu sürgün hayati
yasamak zorunda kalmis ve yurt hasretiyle dolu vefat etmislerdir.
192O'lerden sonra Suriye'de yasanan sürgünlerden sonra bir de yakin
dönemin sürgünü vardir. Bu da 198O
Askeri Darbesi sonrasi yeni kusagin yasadigi sürgündür. Bu yeni kusaktan da
gurbet ellerde vefat edenler oldu. Bunlardan birinin, Yilmaz APAYDIN'in
mezariyla karsilastim. Yeni kusagin çektigi ve çekmekte oldugu aciyi bilen
biri olarak, önceden tanimadigim ve adini duymadigim Yilmaz'dan söz
etmeseydim, bugünkü kusaga haksizlik etmis olacaktim.
Yilmaz Apaydin, Celadet Bey'in ve
Kadri Can'in mezar komsudur. Onun mezarinda su yazilidir:
YILMAZ APAYDIN 1953 VAN-
13 Çileyê pêsîn 1983 -SAM
Ji ber hûkmê fasîst a Tirkiyê ji welat
derketî bû.
Suriye'de diger önemli Kürt
sahsiyetlerinin mezarlari da var. Ancak biz bunlardan yalnizca Sam'da
olanlari yazi konusu yaptik. Kaldi ki, hepsini arastirma olanagimiz da
olmadi.
Bir ulusu ulus yapan seylerden biri
de ulusal degerlerine sahip çikmasidir.
Celadet Bey'in mezarini görünce ne kadar umursamaz oldugumuzu gördüm. Bir
ulus ne denli yüksek bir kurtulus mücadelesi verirse versin, Celadet
Bedirxan gibi yasami mücadele olmus bir Kürt aydininin mezari adeta bir
harabe görünümündeyse, o mücadelede eksiklik vardir. Herhalde biz çok
"büyük islerle" ugrastigimizdan, böylesi "küçük" bir isle ugrasma geregini
duymuyoruz.
Ben bir arastirmaci degilim. Ne
varki, Celadet Bey ve Rewsen Hanim'in mezarlarinin hali beni böyle bir yazi
yazmaya sevk etti. Onlarin ve onlar gibilerin hatiralarini layikiyle
yasatmak hepimiz için bir görevdir. Tüm Kürt yurtseverleri tarihimize ve
ulusal deserlerimize sahip çikmalidir.
Rusen
ARSLAN
Not: Mezarlari gezmede, fotograf
çekiminde, tercümede ve bilgi vermede yardimlari dokunan Resat DERIKÍ, Kek
Dîlaver ve Mihemed Íbrahîm Kîkî'ye tesekkürlerimi sunmayi görev bilirim.
(1)Tekrit: Bugün Irak sinirlari içinde bulunan ve Saddam Hüseyin'in dogdugu kasaba.
Bu
makale, HEVDEM'in Ekim 1993 tarihli 2. sayisinda yayinlanmistir.
Sam'da Kürt
Mezarlari Fotograflari için bakiniz>>>>
|
